ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ (ዋት) ኣብ ቃልሲ ንፆታዊ ማዕርነትን ምሕያል ሕብረተሰብን ዝተሰረተ ሃብታምን ነባሪን ታሪኽ ኣለዋ። መበገሲኣ ካብ 1969 ዓ.ም. ምስ ግዜ እዛ ሽማግለ እዚኣ ኣብ 1976 ዓ.ም ናብ ማሕበር ተጋደልቲ ደቂ ኣንስትዮ ብምምዕባል ኣብቲ ዞባ ዝዓቢ ዝነበረ ኣመራርሓን ውደባዊ ዓቕምን ደቂ ኣንስትዮ ዘንጸባርቕ እዩ።

ጎኒ ጎኒ እዚ ድማ ብደረጃ ወረዳን ታብያን ዝቖማ ጉጅለታት ደቂ ኣንስትዮ ብዕላማታት ምድንፋዕ ጾታዊ ማዕርነት፣ ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ምፍታሕ፣ ሕብረተሰባዊ ደረጅአን ንምዕባይ ዝዓለማ እየን። ኣብ እዋን ምንቅስቓስ ህግደፍ ዝምራሕ ዕጥቃዊ ቃልሲ፡ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ዘደንቕ እዩ ነይሩ- ዳርጋ 30% ካብ ሰራዊት ህግደፍ ዝሕዛ ደቂ ኣንስትዮ ተጋደልቲ እየን። እዚ ንጡፍ ተሳትፎ እዚ ነቲ ምንቅስቓስ ዓወት ኣብ ምቕራጽ ወሳኒ ተራ ተጻዊቱ እዩ።

መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ብዝያዳ ንምጉስጓስ ህወሓት ማሕበር ተጋደልቲ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ (ወፋት) ንምቛም ኣመቻቺያ። ኣብ ሰራዊት ህግደፍ ዘገልገላ ደቂ ኣንስትዮ ተጋደልቲ ዝሓቖፈት ወፋት ደቂ ኣንስትዮ ብሓባር ኣንጻር ኣድልዎን ማሕበረ-ቁጠባዊ ምግላልን ዝቃለሳሉ መድረኽ ኮይና ኣገልጊላ። ደቂ ኣንስትዮ ድርብ ግንባር ቃልሲ ኣካይደን ነይረን: ኣብ ጎኒ ደቂ ተባዕትዮ መዛኑአን ኮይነን ነቲ ጨቋኒ ስርዓት ደርጊ ንምውዳቕ እናተቓለሳ እንከለዋ፣ ንማዕርነተን ዝዕንቅፍ ትውፊትን ባህላዊ ኣሰራርሓን ዝተሰረተ ሕብረተሰባዊ ስርዓታት እውን ይፈታተና ነይረን።

ጻዕሮም ኣብ ውድቀት ደርጊ ዓቢ ተራ ብምንባሩ፡ ኣብ ድሕሪ ስርዓት ኢትዮጵያ ንዝለዓለ ተሳትፎን ምሕያልን ደቂ ኣንስትዮ መንገዲ ዝጸረገ እዩ።

ድሕሪ ውድቀት ወተሃደራዊ ምልኪን ምቛም ሓዱሽ መንግስቲ ኣብ 1991 ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ (ዋት) ብዝብሃል ዝተሓደሰ መሓውር ተወዲበን። ተልእኾ እቲ ትካል ድኽነት ምጥፋእን ጾታዊ ማዕርነት ንምስጓምን እዩ። ዋት ብቕልጡፍ ጽልዋኡ ኣስፊሑ፡ ብደረጃ ዞባዊ፡ ዞባዊ፡ ወረዳን ታብያን ጨናፍር ብምቛም፡ ንጉዳያት ከባቢ ብዝያዳ ውጽኢታዊ መንገዲ ንምፍታሕ ኣኽኢልዎ።

ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ብታሪኽ ኣብ ህንፀት ዲሞክራሲ፣ ኣብ ምዕባይ ሰላም፣ ኣብ ምድንፋዕ ቁጠባዊ ልምዓት ዓብዪ ግደ ተፃዊተን እየን። ብፍላይ ኣብ 2002 ኣብ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ኢትዮጵያ፡ ብዝሒ መራጽቲ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ደቂ ተባዕትዮ ንላዕሊ ብምንባሩ፡ ንጡፍ ፖለቲካዊ ጽምዶአንን እቲ ማሕበር ንሲቪካዊ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምውዳብ ዘመዝገቦ ዓወትን ዘጉልሕ እዩ።

ቅድሚ እቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተፈጠረ ግጭት ዋት ኣስታት 768,761 ኣባላትን ተወሳኺ 28,533 ተሓባበርትን ከምዘለውዎን እዚ ድማ ኣብ መላእ ትግራይ ርኡይ ናይ መሰረታዊ ህላወ ከምዘርኣየን ፀብፂቡ።

ይኹን እምበር ኣብ ሕዳር 2020 ዝተጀመረ ግጭት ንዋት ዘጋጠሞ ብድሆታት ብዓቢኡ ኣጋጢምዎ እዩ። እቲ ኲናት ሰፊሕ ጾታ መሰረት ዝገበረ ዓመጽ (GBV) ኣስዒቡ ኣሎ፡ ጸብጻባት ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ዝፍጸም ከቢድን ዝተወደበን መጥቃዕቲ-ገሊኦም ከም ጕጅለ ዓመጽን ጾታዊ መጥቃዕትን ዝኣመሰሉ ኣረሜናዊ ዓመጽ ከም ዝበጽሖም ዘጉልሑ እዮም።

ከም ግብረ መልሲ፡ ዋት ምስ ዝተፈላለዩ ትካላት ብምትሕብባር፡ ካብ ሞት ዝደሓኑን ተቓላዕቲ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ንምድጋፍ ከይተሓለለ ይሰርሕ ኣሎ። እቲ ማሕበር ሕክምናዊ ክንክን፣ ስነ-ኣእምሮኣዊ ማሕበራዊ ደገፍ፣ ገምጋም ድሕንነት፣ ምቅላል ሓደጋ፣ ውሑስ ቦታታት፣ ምሕደራ ጉዳያት ሓዊሱ ኣገደስቲ ኣገልግሎታት ይህብ። ጻዕርታቱ ግዳያት ጸለመ ወይ ሕነ ምፍዳይ ከይፈርሑ ክንክን ጥዕናን ፍትሕን ዝደልዩሉ ሃዋህው ንምፍጣር ዝዓለመ እዩ።

ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ መስራቲ መትከላቱ- ደቂ ኣንስትዮ ምሕያል፣ መሰለን ምቅላስ፣ ኣብ ቅድሚ ፀገም ፅንዓት ዳግም ንምህናፅ ተወፋይነት ኣለዎ።